Επιτάφιος Ευαγγελιστρίας Σπάρτης: Ένα έργο τέχνης του 1938

του Βαγγέλη Μητράκου


Για ένα ακόμα Πάσχα, όσοι επέλεξαν να βρίσκονται τις άγιες αυτές μέρες στη Σπάρτη είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν, μέσα σε κλίμα κατάνυξης, τη συνάντηση των επιταφίων της πόλης στην κεντρική πλατεία.

Μεταξύ των πανέμορφων επιταφίων των τεσσάρων ενοριών, ένας εξ αυτών, ο επιτάφιος της Ευαγγελιστρίας, έχει πίσω του μια σημαντική ιστορία:

Στις 29 Μαρτίου του 1936, ενθρονίστηκε στην ιερά μητρόπολη Μονεμβασίας και Σπάρτης, ως επίσκοπος, ο Διονύσιος Δάφνος (Ζάκυνθος 1877 – Αθήνα 1961), μια σημαντική προσωπικότητα της ορθοδόξου εκκλησίας, ο οποίος ποίμανε την τοπική μητρόπολη από το 1936 έως το 1959. Ο Διονύσιος Δάφνος ήταν ένας μητροπολίτης που αγαπούσε το καλό και το ωραίο, κι εξαιτίας αυτού, ανάμεσα στις πολλές δράσεις του, ανέθεσε στον φημισμένο ξυλογλύπτη Στέφανο Νομικό να κατασκευάσει ένα κουβούκλιο επιταφίου για τον μητροπολιτικό ναό Ευαγγελιστρίας Σπάρτης, σαν αυτό που ήδη είχε κατασκευάσει και για τον μητροπολιτικό ναό του Γυθείου, όπου υπηρετούσε ως μητροπολίτης ο Διονύσιος Δάφνος πριν αναλάβει τη μητρόπολη της Σπάρτης. Τα έξοδα κατασκευής του κουβουκλίου συγκεντρώθηκαν από προσφορές των ευσεβών χριστιανών της μητροπόλεως Σπάρτης.

Πράγματι, ο Στέφανος Νομικός, συνεργαζόμενος στενά με τον μητροπολίτη Διονύσιο Δάφνο ως προς τη μορφή που θα έπαιρνε το κουβούκλιο και ως προς τις διακοσμητικές λεπτομέρειές του, φιλοτέχνησε ένα εξαίρετο ξυλόγλυπτο έργο τέχνης, το οποίο, μετά την παρουσίασή του, προκάλεσε καθολικό θαυμασμό και κέρδισε πολλούς επαίνους από όλους εκείνους που μπορούσαν να έχουν γνώμη για την καλλιτεχνική του αξία και αρτιότητα.

Το κουβούκλιο αυτό χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά κατά την ακολουθία του επιταφίου, το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής του έτους 1938.

Πρόκειται για ένα μεγαλόπρεπο κουβούκλιο από ξύλο, του οποίου το σημαντικό διακοσμητικό του στοιχείο είναι τέσσερις ολόσωμοι άγγελοι, με ανοιγμένα φτερά, οι οποίοι καταλαμβάνουν τις τέσσερις γωνίες του κουβουκλίου. Ο ξυλογλύπτης Στέφανος Νομικός κατάφερε να αποφύγει την ακαμψία των σωμάτων με το λυγισμένο και ελαφρά προτεταμένο δεξιό πόδι και την κίνηση των χεριών των αγγέλων. Η πλαστική απόδοση του σώματος, η υφή και οι πτυχώσεις του χιτώνα των αγγέλων χαρίζουν ιδιαίτερη ζωντάνια στο έργο, ενώ οι μεγαλόπρεπες φτερούγες παραπέμπουν στο αρχαιοελληνικό άγαλμα της Νίκης της Σαμοθράκης. Στο πάνω μέρος του κουβουκλίου υπάρχει ένας περίτεχνος τρούλος, ο οποίος περιβάλλεται από τέσσερις υπέροχους λυχνοστάτες, ενώ πλήθος άλλων περικαλλών διακοσμητικών στοιχείων κοσμούν όλο το σώμα του κουβουκλίου.

Πρόκειται, πραγματικά, για ένα κουβούκλιο επιταφίου που εντυπωσιάζει, ένα πραγματικό έργο υψηλής τέχνης, το οποίο αποτελεί σημαντικό κειμήλιο για την τοπική εκκλησία.

Ο Στέφανος Νομικός του Γεωργίου, ο δημιουργός του κουβουκλίου, καταγόταν από την Αμοργό και υπήρξε, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, ένας από τους πιο φημισμένους ξυλογλύπτες της χώρας, έχοντας κατασκευάσει πολλά ξυλόγλυπτα τέμπλα, επισκοπικούς θρόνους, κουβούκλια επιταφίων κλπ, σε πολλούς ναούς σ’ ολόκληρη την Ελλάδα. Ο μεγάλος γιος του, ο αρχιτέκτονας Γεώργιος Νομικός (1905-2003), υπήρξε κορυφαίος και κυρίαρχος στον χώρο της ναοδομίας. Μεταξύ των πολλών έργων του Γεωργίου Νομικού σε Ελλάδα κι εξωτερικό είναι και ο περικαλλής ναός του πολιούχου της πόλεως Πατρών, Αγίου Ανδρέου. Ο άλλος γιος του Στέφανου Νομικού, ο Θεοφάνης (γενν. 1910), παρέλαβε τα σκήπτρα της ξυλογλυπτικής από τον πατέρα του και συνεργαζόμενος στην εκπόνηση των σχεδίων με τον αδερφό του Γεώργιο φιλοτέχνησε εξαιρετικά ξυλόγλυπτα έργα, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει ο μοναδικός στην Ελλάδα τριώροφος ξυλόγλυπτος πολυέλαιος στον ιερό ναό Αγ. Διονυσίου Αρεοπαγίτου στην Αθήνα. Το ξυλογλυπτικό εργαστήριο του Θεοφάνη (Φάνη) Νομικού, στη δεκαετία του ’50, βρισκόταν στην οδό Αμερικής, στο Κολωνάκι της Αθήνας.

Τα στοιχεία σχετικά με την κατασκευή του κουβουκλίου του επιταφίου της Ευαγγελιστρίας Σπάρτης έχουν διασωθεί στο σημαντικό βιβλίο «Εκκλησιαστικαί Σελίδες Λακωνίας» του αρχιμανδρίτου Μελετίου Ευαγ. Γαλανόπουλου, υποδιευθυντού της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής, το οποίο εκδόθηκε στην Αθήνα το 1939.