Παλιά Σπάρτη: Λεωφόρος Αμαλίας, 1905

γράφει ο Βαγγέλης Μητράκος


(Φωτογραφικό Αρχείο Γ. Γάββαρη)

Τα επιστολικά δελτάρια (καρτ – ποστάλ) που αντάλλασσαν στα περασμένα χρόνια οι άνθρωποι για να επικοινωνήσουν, αποτελούν σήμερα μια πολύ σημαντική μαρτυρία για το Χθες, αφού διέσωσαν για τους “επερχομένους” την εικόνα των διάφορων πόλεων και τόπων έτσι όπως ήταν κάποτε.

Το “επιστολικό δελτάριο” της φωτογραφίας είναι του 1905, το έστειλε (όπως μαρτυράει η οπισθογραφή με τη σινική μελάνη και τα ωραία καλλιγραφημένα γράμματα) ο κ. Γεώργιος Παναγιωτόπουλος από τη Σπάρτη προς τον κ. Γεώργιο Σταυριανάκο στην Τεργέστη και μας δίνει την εικόνα της Σπάρτης και της κεντρικής οδού Αμαλίας (σημερινής Λυκούργου) έτσι όπως ήταν πριν από 115 χρόνια: Μια μικρή, αραιοκατοικημένη πόλη κι ένας απλός, ταπεινός χωματόδρομος πλαισιωμένος από αραιά σπίτια και δεντροστοιχίες.

Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί από το ύψος του Λόφου (εκεί που σήμερα είναι η Πυροσβεστική) κι εκτός από την οδό Αμαλίας έχει αποτυπώσει και μια εικόνα της Σπάρτης των αρχών του 19ου αι.: Μιας Σπάρτης με 71 χρόνια ζωής, με πληθυσμό μόλις 6.000 κατοίκων, με νεοκλασικά πλουσιόσπιτα – το πολύ διώροφα – αλλά και φτωχικά “καλύβια” χτισμένα γύρω από τα γεμάτα πράσινο βαυαρικά οικοδομικά τετράγωνα. Και στο βάθος ο αιώνιος Ταΰγετος να αναγαλλιάζει, αγναντεύοντας τον ένδοξο τόπο της Λακεδαίμονος και πάλι κατοικημένο.

Η πόλη, όπως φαίνεται στη φωτογραφία, τελείωνε στα ανατολικά κάπου εκεί που σήμερα διασταυρώνεται η οδός Λυκούργου με την Αρχιδάμου (τότε αχάρακτη και αδιάνοικτη). Από κει και πάνω χέρσοι τόποι με φραγκοσυκιές και άγρια βλάστηση. Από τα λίγα κτήρια που διακρίνονται αναγνωρίζεται μόνο η Ευαγγελίστρια (στο βάθος αριστερά – έτος αποπεράτωσης 1893), το αρχοντικό ΜΑΤΑΛΑ (κτήριο του 1870, σαν σκούρος όγκος στα δεξιά του τέλους της οδού Αμαλίας, σήμερα Λέσχη Αξιωματικών) και απέναντί του, σε λευκό χρώμα, το παλιό Δικαστήριο, θαυμάσιο κτήριο του 1839 το οποίο σήμερα καταρρέει υπό τα αδιάφορα βλέμματα των αρμοδίων.

Η εικονιζόμενη κεντρική λεωφόρος της Σπάρτης, με κατεύθυνση Δύση – Ανατολή, είχε λάβει από ιδρύσεως της πόλης, τιμητικά, το όνομα της βασίλισσας Αμαλίας, ενώ το όνομα του βασιλιά Όθωνα είχε δοθεί σε μια κάθετη προς την Αμαλίας μεγάλη οδό, τη σημερινή Λεωνίδου. Όταν το όνομα του Όθωνα άρχισε να “ξεθωριάζει” ο δήμος Σπάρτης άλλαξε τις ονοματοθεσίες των δρόμων και η μεν “Όθωνος” μετονομάστηκε σε “Λεωνίδου” η δε “Αμαλίας” σε “Λυκούργου”. Το όνομα του πρώτου βασιλικού ζεύγους της χώρας και ιδρυτού της Νέας Σπάρτης δόθηκε σε μια δευτερεύουσα οδό, στα νότια της πόλης, τη σημερινή Όθωνος – Αμαλίας.

Η οδός Αμαλίας (Λυκούργου) μαζί με την οδό Κ. Παλαιολόγου είναι οι σημαντικότερες οδοί της Σπάρτης, με την Αμαλίας (Λυκούργου) να έχει ένα μικρό προβάδισμα μιας και είναι η οδός που επικεντρώνει τα βλέμματα προς τον μεγαλειώδη Ταΰγετο, έχει άμεση επαφή με την κεντρική πλατεία κι έχει συνδέσει (με ένα ιδιαίτερο βάρος) την παρουσία της με την κοινωνική, πολιτική, και οικονομική ζωή και ιστορία της πόλης.

Στην οδό Αμαλίας (Λυκούργου) λειτούργησαν καταστήματα κι επιχειρήσεις που έγραψαν ιστορία ενώ θαυμάσια νεοκλασικά κτήρια τη στόλισαν, ένθεν κι ένθεν, από τα οποία ελάχιστα έχουν σωθεί. Στο πεζοδρόμιο της οδού Αμαλίας, απέναντι από την πλατεία, βρίσκονται και οι θρυλικές “Καμάρες”, οι οποίες, για πολλές δεκαετίες, υπήρξαν χώρος περιπάτου και κοινωνικής συναναστροφής των Σπαρτιατών.

Καινούριους τόπους δεν θα βρεις, δεν θάβρεις άλλες θάλασσες.

Η πόλις θα σε ακολουθεί. Στους δρόμους θα γυρνάς

τους ίδιους. Και στες γειτονιές τες ίδιες θα γερνάς·

και μες στα ίδια σπίτια αυτά θ’ ασπρίζεις.

* * * * *

Πάντα στην πόλι αυτή θα φθάνεις. Για τα αλλού — μη ελπίζεις—

δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό”.

Κ. Π. Καβάφης, “Η Πόλις”