“Γιατί να διδαχθώ εικαστικά, κυρία, σήμερα;”

Lucio Fontana (1899-1968) Concetto Spaziale, Attese

γράφει η Νάντια Σκιαδά, εικαστικός, καθηγήτρια εικαστικών ΠΕ08


Αυτός που εργάζεται με τα χέρια του ονομάζεται εργάτης, αυτός που εργάζεται με τα χέρια και τον νου του είναι τεχνίτης, κι αυτός που εργάζεται με τα χέρια, τον νου και την καρδιά είναι καλλιτέχνης.

Φραγκίσκος της Ασίζης

Στην πραγματικότητα η τέχνη δεν υπάρχει, υπάρχουν μόνο οι καλλιτέχνες.

Τέχνη –με Τ κεφαλαίο– δεν υπάρχει. Γιατί η Τέχνη με Τ κεφαλαίο κατάντησε σκιάχτρο και φετιχισμός.

E. H. Gombrich

Στον σύγχρονο κόσμο ο όρος “τέχνη” υποβαθμίζεται ή γίνεται συνώνυμο του παρωχημένου και άνευ νοήματος, που τείνει να εξαφανιστεί, και σημείο μποεμισμού. Και μόνη σχέση πια με τον όρο, αποτελούν τα τέσσερα πρώτα γράμματα της επαναλαμβανόμενης πλέον λέξης τεχνοκράτης(1).

Άραγε, ρητορικά αναρωτιέμαι, είναι σφάλμα της ίδιας της Τέχνης η “ανυπαρξία” της κι η στροφή σε μια πολύ λιγότερο κοινωνική και ανθρωπιστική πορεία του κόσμου;

Κάποια χρονιά βρέθηκα να διδάσκω σε ένα νησί, στη γ’ τάξη γυμνασίου, όπου ένας μαθητής μού έκανε την εξής εξαιρετικά επίκαιρη ερώτηση (λόγω του βίαιου εξοστρακισμού του μαθήματος των εικαστικών από το λύκειο φέτος): “Εφόσον δεν θα ασχοληθώ με την τέχνη αργότερα επαγγελματικά, γιατί πρέπει να διδάσκομαι εικαστικά;”. Η πλειοψηφία των μαθητών στο συγκεκριμένο σχολείο είχαν “στρωμένες” δουλειές, καθώς οι γονείς τους ασχολούνταν “παραδοσιακά” με τον τουρισμό.

Για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό, αρχικά πρέπει να στραφούμε σε πρόσωπα που ασχολήθηκαν με το τι εννοούμε όταν λέμε “τέχνη”, ή “έργο τέχνης” ώστε να φτάσουμε στο αν αυτό μας αφορά τελικά καθολικά.

Ο Ερνστ Φίσερ(2) στο βιβλίο του “Η Αναγκαιότητα της Τέχνης”, διαπραγματευόμενος το κατά πόσο η τέχνη είναι απλά και μόνο μια μορφή γνώσης, αναφέρει για τον Μπρεχτ: “Η συνεχής προσπάθειά του είναι να μην ταυτίζεται ο θεατής με τα πρόσωπα, αλλά να τα συζητά”. Δεν είναι το ζητούμενο της τέχνης ενός έργου η ακριβής αναπαράσταση, μήτε η ακριβής “τοπογραφική” αποτύπωση της πραγματικότητας! Η καθολικότητα της ομορφιάς δεν έχει σχέση με το πραγματικό. Ακόμα και όταν δεν είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε ή να συγκλονιστούμε ή να αποκρυπτογραφήσουμε σαφώς το μήνυμα του εκάστοτε έργου, -άλλωστε, δεν είναι αυτό το ζητούμενο- η αλληλεπίδραση συνεχίζει, συνεχίζουμε δηλαδή να “επικοινωνούμε” κατά κάποιον τρόπο με το έργο και εν συνεχεία με τον εαυτό μας. Τα ερεθίσματα, συνειδητά ή μη, πάντα είναι υπαρκτά και οδηγούν σε απαντήσεις. Έτσι, η τέχνη είναι μια ευκαιρία να προβληματιστεί κανείς ως προς τον εαυτό του και τον κόσμο που τον περιβάλλει.

Γράφει ο Τζόρτζιο Ντε Κίρικο(3) στο βιβλίο του “Αναμνήσεις απ΄ τη ζωή μου”: “… Σκέφτομαι πόσος χρόνος χρειάστηκε για να φτάσω να καταλάβω το μεγαλείο, την ομορφιά, το μυστήριο, τη χαρά της υψηλής ζωγραφικής.” και “Έτσι όπως την έβλεπα εγώ τότε κι αν μετά με την καλλιέργεια και τη μόρφωση, μαθαίνουν να εκφράζουν σεβασμό και θαυμασμό για τα έργα των μεγάλων καλλιτεχνών του παρελθόντος, ο σεβασμός κι ο θαυμασμός τους αποτελούν ένα γεγονός τελείως μηχανικό και δεν αντιστοιχούν σε κανένα ειλικρινές συναίσθημα , σε καμιά γνήσια και βαθιά κατανόηση και θέση”.

Ας μείνουν, λοιπόν, μακριά από την τέχνη οι “ελιτισμοί”, καθώς η τέχνη δεν έχει καμία ανάγκη από βαθυστόχαστες αναλύσεις και κλειδαμπαρωμένες βιτρίνες, αλλά επαφή με το ίδιο μας το συναίσθημα αποζητά.

Με την ενασχόληση με την τέχνη η καθημερινή ζωή εμπλουτίζεται από εμπειρίες που οδηγούν στη βελτίωση της συνολικής στάσης του ανθρώπου απέναντι στην ίδια τη ζωή, ώστε να είναι ανοιχτός στη σκέψη, αλλά και ως προς τις σχέσεις του με τον συνάνθρωπο, ώστε να καθίσταται το άτομο ικανό για το μοίρασμα της ομορφιάς. Τούτο δεν σημαίνει πως μέσω της τέχνης απλά “διαφοροποιείται” η καθημερινότητα του ανθρώπου, εφόσον αυτή αποτελεί σημαντικό εργαλείο ευαισθητοποίησης και αυτοβελτίωσης, αυτοπραγμάτωσης και τελείωσης, τις οποίες μπορεί να κατακτήσει ο καθένας από εμάς, αρκεί η προσέγγιση να γίνει με τη δέουσα ευαισθησία και προθυμία. Υπερνικά, επομένως, η Τέχνη τον φόβο να φτάσουμε ακόμα και στην αμφισβήτηση ορισμένων βεβαιοτήτων μας κάποιες φορές, καθώς μας προκαλεί σε λεπτομερή και προσεκτική παρατήρηση, για να μας φανερώσει έπειτα την πλευρά εκείνη των πραγμάτων που συνήθως προκαλεί έκπληξη! Θέτει, δηλαδή, τον θεατή σε διαδικασία αναζήτησης όχι του προφανούς αλλά του εις βάθους, τοποθετώντας στο κέντρο αυτό που την εκάστοτε φορά είναι ένα και μόνο ένα.

Σκοπός της τέχνης δεν είναι να κάνει ενδιαφέροντα τα αδιάφορα αντικείμενα και να τα αναδείξει. Αντίθετα, επισημαίνει την αξία που συνήθως αγνοείται από έναν κόσμο ο οποίος δίνει σημασία και αξία πολλές φορές στο ανάξιο, στο ανούσιο, στο γρήγορο. Επαναπροσδιορίζει την γοητεία τοποθετώντας τη στο σωστό σημείο πια, τονίζοντας αυτό που πραγματικά αξίζει την εκτίμησή μας. Εξισορροπεί το σώμα, την καρδιά και τον νου, δίνοντάς μας ώθηση, προς μια ευρύτερη, αλλά και πιο περιεκτική, ματιά συνάμα, εφόσον διδάσκει την αφαίρεση, την ανάγκη και τον τρόπο αποβολής του περιττού κρατώντας μόνο αυτό που είναι πραγματικά απαραίτητο. Επομένως, η Τέχνη διδάσκει τον τρόπο του επιλέγειν, σε μια εποχή στην οποία έχει γίνει δύσκολο να αναγνωρίσουμε την ποιότητα, την ομορφιά κι όλα όσα τελικά μπορούν ουσιαστικά να μας βελτιώσουν.

Η τέχνη δεν αποτελεί μόνο μια μορφή γνώσης που μας αφορά ή δεν μας αφορά, δεν έχει σχέση μοναχά με τη λογική γνώση, αλλά είναι η πλήρης γνώση. Είναι μια αποκάλυψη, μια βαθιά ακρόαση, είναι μια συγκινητική εμπειρία, μια κίνηση “προς τα μέσα” ικανή να μας κάνει να νιώθουμε καλά.

Σε ένα παρόν κεκλεισμένων θυρών, όλο και πιο ασφυκτικό, στεγνό, και αποστειρωμένο, αποτελεί όλο και μεγαλύτερη αναγκαιότητα το θαύμα της τέχνης: το “άνοιγμα”, η σύνδεση με το Εγώ που οδηγεί σε κοινωνική υγεία.

Σε απάντηση της δικαιολογημένης απορίας του μαθητή μου, κλείνω με δύο στίχους από το Vivo per Lei (Ζω γι’ Αυτήν), (στίχοι Gatto Panceri) που ερμηνεύει ο τυφλός τενόρος Andrea Bocelli, οι οποίοι αναφέρονται στη σχέση του τενόρου με την αγάπη της ζωής του, τη Μουσική.

Σε ελεύθερη μετάφρασή μου:

Ζω γι’ αυτήν, γιατί κάνει την ψυχή μου δυνατά να δονείται…

…Σαν το κάλεσμα της Mούσας για το χάδι των ακροδαχτύλων στο πιάνο.

…Ο θάνατος είναι μακριά.

Πονάω, μα είμαι ζωντανός

…Κάθε μέρα.

Ένα κατόρθωμα.


(1) Αυτός που ασκεί το λειτούργημά του με βάση τη μελέτη κυρίως των αντικειμενικών δεδομένων και των οικονομικών μηχανισμών δίχως σε αυτό να λαμβάνεται ιδιαίτερα υπόψη ο ανθρώπινος παράγοντας.

(2) Αυστριακός συγγραφέας, δημοσιογράφος και πολιτικός με σπουδές στη φιλοσοφία.

(3) Ιταλός ζωγράφος, συγγραφέας και γλύπτης.