Μνημεία της Σπάρτης: Τα Λουτρά της Αράπισσας

γράφει ο Βαγγέλης Μητράκος


Παρά το γεγονός ότι η Σπάρτη έχει μεγάλο έλλειμμα όσον αφορά τις ανασκαφές των αρχαιολογικών χώρων της, υπάρχουν -εν τούτοις- αξιόλογα μνημεία στο φως, τα οποία όμως αγνοούν ακόμα και οι σπαρτιάτες εξαιτίας του γεγονότος ότι δεν έχει αναπτυχθεί ένα σχέδιο προβολής, σύνδεσης και αξιοποίησής τους.

Ένα απ’ αυτά τα μνημεία είναι και τα λεγόμενα “λουτρά της Αράπισσας” που βρίσκονται στη Μαγούλα, νοτιοδυτικά της ακρόπολης της αρχαίας Σπάρτης, λίγο πιο πάνω από το 3ο γενικό λύκειο.

Πρόκειται για μεγάλο ρωμαϊκό λουτρικό συγκρότημα, του οποίου τα όρια δεν έχουν ακόμα αποσαφηνισθεί και το οποίο φαίνεται πως υπήρχε εκεί ήδη από την αρχαιότητα.

Τα λουτρά, γενικώς, ήταν τα μέρη στα οποία  συνωστίζονταν για ώρες οι ρωμαίοι πολίτες, για να φροντίσουν και να καλλωπίσουν το σώμα τους και να περάσουν ευχάριστα τις ελεύθερες ώρες τους.   Εκτός από τον σπουδαίο ρόλο των λουτρών στην σωματική και ψυχική υγεία, αποτέλεσαν (σ’ όλες τις εποχές) κέντρα συναντήσεων και κοινωνικών συναναστροφών και χώρους επικοινωνίας και διασκέδασης. Τα ρωμαϊκά λουτρά (πρώτα τα Βαλανεία και έπειτα οι Θέρμες) ήταν μια εξέλιξη  του αρχαίου ελληνικού δημόσιου λουτρού, του Βαλανείου και του ελληνικού γυμνασίου, με τις απαραίτητες βεβαίως προσαρμογές.

Η απλούστερη μορφή ρωμαϊκού λουτρού, περιλάμβανε τρεις βασικούς χώρους σε σειρά: Μια αίθουσα για  το αποδυτήριο (apodyturium) και το κρύο λουτρό (frigidarium), μια για το χλιαρό (tepidarium) και τέλος μια ακόμη αίθουσα για το θερμό λουτρό (caldarium). Σε αυτόν τον βασικό κορμό προστέθηκαν και άλλοι χώροι, με αποτέλεσμα να προκύψουν αρκετές παραλλαγές.

Η προσωνυμία “λουτρά της Αράπισσας” που διέσωσε η τοπική προφορική παράδοση ίσως δείχνει ότι τα λουτρά λειτουργούσαν με κάποια μορφή και επί τουρκοκρατίας, συνδέοντας τη λειτουργία τους με κάποια γυναίκα έγχρωμη ή μελαμψή που εργαζόταν εκεί ή είχε (κατά κάποιο τρόπο ) την ευθύνη λειτουργίας τους.

Το νερό που ήταν απαραίτητο για τη λειτουργία των λουτρών ίσως ερχόταν από την Τρύπη:

(…) στο οικόπεδο Λιακάκου, στο ΟΤ 131Α, αποκαλύφθηκε αρχαία οδός πλάτους περί τα 6μ, σε οδόστρωμα της οποίας υπήρχε μεγάλος αριθμός πήλινων σωληνώσεων. Θεωρώ πολύ πιθανόν οι σωληνώσεις αυτές να σχετίζονται με τη μεταφοράς νερού από το υδραγωγείο «της Τρύπης», στο λουτρικό συγκρότημα της Αράπισσας. Σημειώνω ότι γενικά στη δυτική περιοχή της Σπάρτης, που αντιστοιχεί στην Πιτάνη, οι σωστικές ανασκαφές αποκαλύπτουν συχνά τμήματα αρχαίων οδών με κοινό χαρακτηριστικό τους τον μεγάλο αριθμό σωλήνων υδροδοτήσεως. Το γεγονός δεν μπορεί να είναι άσχετο με την παρουσία στην περιοχή πολλών λουτρικών συγκροτημάτων, Γυμνασίων κ.ά., που απαιτούν συνεχή και μεγάλη παροχή νερού.

Κουρίνου Ελένη, δρ αρχαιολόγος: “ΣΠΑΡΤΗ – Συμβολή στη μνημειακή τοπογραφία της” εκδ. HOROS, Aθήνα 2000

Τον χώρο των λουτρών της Αράπισσας ανέσκαψε σε κάποια τμήματά του η Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή, στα 1906. Η ανασκαφή αποκάλυψε χώρους με υπόκαυστα δάπεδα και ψηφιδωτά. {Τα υπόκαυστα, (suspensurae) ήταν χαμηλοί και συνήθως υπόγειοι χώροι κάτω από τα δάπεδα των δωματίων του λουτρού όπου κυκλοφορούσαν τα καυτά αέρια που παραγόταν από την φωτιά που έκαιγε στην εστία (praefurnium). Οι χώροι δημιουργούνταν με την υπερύψωση των δαπέδων και την έδρασή τους πάνω σε στυλίσκους (pilae)}.

Για την οικοδόμηση των τοίχων των λουτρών της Αράπισσας είχαν χρησιμοποιηθεί, σε πολλά σημεία τους, αρχιτεκτονικά μέλη προγενέστερων περιόδων σε δεύτερη χρήση. Ανάμεσα σ’ αυτά ήταν και παραστάδες (κολόνες τετράγωνου σχήματος δεξιά και αριστερά σε ένα παράθυρο ή μια πόρτα) με ανάγλυφες μορφές του Ηρακλή, οι οποίες φυλάσσονται σήμερα στο αρχαιολογικό μουσείο Σπάρτης και δύο απ’ αυτές εκτίθενται αριστερά και δεξιά της εισόδου του.

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους η ανοικοδόμηση των “λουτρών της Αράπισσας” έγινε σε δύο φάσεις. Η πρώτη τοποθετείται στον 2ο αι. μ.Χ. και η δεύτερη στον 3ο αι. μ.Χ. Νεότερες ανασκαφές που έγιναν το 2004-2005 στην περιοχή έδειξαν ότι τα λουτρά σταμάτησαν να λειτουργούν κατά την ύστερη αρχαιότητα (250-750 μ. Χ.), και κατά τον 5ο αιώνα μ.Χ. ο χώρος των λουτρών μετατράπηκε σε νεκροταφείο.

Σήμερα ο επισκέπτης των λουτρών της Αράπισσας μπορεί να δει, δεξιά και αριστερά του δρόμου που διαπερνά το μνημείο, τμήματα από τους εντυπωσιακούς τοίχους των λουτρών της Αράπισσας χτισμένους από πέτρες και οπτόπλινθους (πλίνθους από πηλό, ψημένες στο καμίνι) μέσα σε ένα πανέμορφο φυσικό περιβάλλον και με φόντο -στα δυτικά- τον επιβλητικό Ταΰγετο. Το ένα μέρος των λειψάνων του λουτρού είναι επισκέψιμο ενώ το άλλο περιφραγμένο. Τα ψηφιδωτά δάπεδα που βρέθηκαν είναι σήμερα καταχωμένα. Η τελευταία ανακάλυψη ψηφιδωτού ήταν το 2011 όταν σε οικόπεδο όπου ανασκάφηκαν κατάλοιπα κτιρίων της ύστερης Ρωμαϊκής εποχής (2ος – 3ος μ. Χ αιώνας) ήρθε στο φως ένα καταπληκτικό ψηφιδωτό δάπεδο με παραστάσεις νέων ανδρών σε σκηνές πάλης.

Σύμφωνα με νεότερες απόψεις, το λουτρικό συγκρότημα μπορεί να ταυτιστεί με τμήμα του γνωστού από τον περιηγητή Παυσανία γυμνασίου του Πλατανιστά, της εποχής του ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού.

Γεγονός είναι πως δεν έχει γίνει ακόμα η ταύτιση των λουτρών της Αράπισσας με κάποιο από τα μνημεία της αρχαίας Σπάρτης που κατέγραψε ο Παυσανίας και υπάρχουν, γι’ αυτό, διιστάμενες απόψεις.

Η δρ αρχαιολόγος Ελένη Κουρίνου , στο βιβλίο της: “ΣΠΑΡΤΗ – Συμβολή στη μνημειακή τοπογραφία της”, εκδ. HOROS, Aθήνα 2000, αναφέρει τα εξής:

“Τα επιβλητικά ερείπια του ρωμαϊκού λουτρικού συγκροτήματος του γνωστού ως Αράπισσα, που ανέσκαψε το 1905-1906 ο Wace έχουν ταυτισθεί από τους Cartledge και Spawforth με τα λουτρά του Ευρυκλέους. Τα ίδια ερείπια έχουν ταυτισθεί από τον Stibbe και τον Torelli με τον Πλατανιστά, τον χώρο όπου αγωνίζονταν μαχόμενοι μεταξύ τους οι Σπα , ρτιάτες έφηβοι. Μετά από εκτενή διαπραγμάτευση ο Overbeek αποδεικνύει αδύναμη την υπόθεση των Stibbe και Torelli θεωρώντας πιθανότερο τον συσχετισμό με τα λουτρά του Ευρυκλέους”.

Όπως και να ’χει, και μέχρι να έρθουν στο φως στοιχεία που θα επιτρέψουν την απόλυτη ταύτιση των λουτρών της Αράπισσας με κάποιο από τα μνημεία της αρχαίας Σπάρτης, πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό και αξιοθέατο αρχαιολογικό μνημείο της Σπάρτης και μια περιοχή που έχει να αποκαλύψει πολλά ακόμα στην αρχαιολογική σκαπάνη.

Πρέπει, γι’ αυτό, ο δήμος Σπάρτης να κινηθεί αρμοδίως προς την κατεύθυνση προγραμματισμού ανασκαφών σε σημεία που παρουσιάζουν αρχαιολογικό ενδιαφέρον, σε απαλλοτριώσεις χώρων αρχαιολογικού ενδιαφέροντος και σε υλοποίηση του σχεδίου για “Προστασία, διαμόρφωση, ανάδειξη και ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων Σπάρτης” σύμφωνα με τις προτάσεις της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας.