Σπάρτη 1906: Κότες στην Παλαιολόγου

γράφει ο Βαγγέλης Μητράκος


Είμαστε στα 1906, η νέα Σπάρτη μετράει 72 χρόνια από τα γενέθλιά της (1834) και στην κεντρικότερη λεωφόρο της, την Κων/νου Παλαιολόγου (αριστερά της φωτογραφίας) σεργιανάνε και “βόσκουνε” κότες, που κάποιος τις ταΐζει σκορπίζοντας καλαμπόκι (;)!!!

Μια εκπληκτική και απρόσμενη φωτογραφική λεπτομέρεια, που δείχνει (με τον δικό της τον τρόπο) ότι για πολλά-πολλά χρόνια η Σπάρτη ζούσε και αναπτυσσόταν σαν ένα μεγάλο χωριό. Τόσο “χωριό”, που ακόμα και στο κέντρο της υπήρχανε σπίτια με κοτέτσια που βγάζανε τις κότες για βόσκημα στον κεντρικό δρόμο. Φαντάσου, τώρα, να περπατάς ή να μένεις στην Παλαιολόγου και να ακούς λαλήματα πετεινών και κακαρίσματα από κότες, την ώρα που κάνανε τ’ αυγά τους ή σεργιανάγανε “σγαρλίζοντας” τον μεγάλο δρόμο

Το 1906 η Σπάρτη ήταν μια μικρή επαρχιακή πόλη με 4.500 (περίπου) κατοίκους. Δήμαρχός της δεν ξέρουμε ποιος ήταν, αφού υπάρχει κενό μεταξύ των ετών 1903 και 1907. Πάντως, στο διάστημα 1895-1903 δήμαρχος ήταν ο Περικλής Σαλβαράς και την περίοδο 1907-1914 ο Ηλίας Κοπανίτσας.

Η νέα πόλη χτίζεται πάνω στο οραματικό και μακρόπνοο βαυαρικό Σχέδιο, το οποίο (δυστυχώς) καταστρατηγείται συστηματικά από όλους. Ακόμα και ο δήμος Σπάρτης έχει πουλήσει ως οικόπεδα μέρος της πλατείας μεταξύ δημαρχείου και μουσείου, με αποτέλεσμα να χτιστούν σπίτια και μαγαζιά ένθεν κι ένθεν της Παλαιολόγου και η πλατεία να μείνει η μισή από την προβλεπόμενη.

Η κεντρική λεωφόρος της πόλης, ενώ θα περίμενε κανένας να πάρει το όνομα του Λεωνίδα, πήρε το όνομα του Κων/νου Παλαιολόγου μιας και οι πρώτοι οικιστές της πόλης ήταν οι μυστριώτες και υπερίσχυσε το “βυζαντινό” αντί του “αρχαίου”. (Αυτό, φυσικά ως σχόλιο και μόνο, κι όχι για να υποβαθμιστεί, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, η μεγάλη μορφή και η ανεπανάληπτη θυσία του αυτοκράτορα Κ. Παλαιολόγου).

Η λεωφόρος Παλαιολόγου, το 1906, ήταν ακόμα χωματόδρομος, όπως όλοι οι δρόμοι της Σπάρτης (οι πρώτες ασφαλτοστρώσεις έγιναν επί Γκορτσολόγου μετά το 1930) και -βέβαια- δεν υπήρχαν οι νησίδες με τους φοίνικες, οι οποίες δημιουργήθηκαν στα 1935 από τον αείμνηστο δήμαρχο Σπάρτης Ηλία Γκορτσολόγο, που εκλεγόταν συνεχώς δήμαρχος από το 1926 έως το 1941. Εκτός από κάρα και άμαξες, που όταν περνάγανε σηκώνανε μπουχό αποπνικτικό, αυτοκίνητα, σίγουρα, δεν είχαν κυκλοφορήσει ακόμα πάνω της, αφού το 1908 στην πρωτεύουσα της Ελλάδας, την Αθήνα, υπήρχαν, μόνο δέκα ιδιωτικά αυτοκίνητα.

Δύο από τα κτίρια που διακρίνονται στη φωτογραφία έχουν διασωθεί έως και σήμερα, διατηρώντας τη μορφή και τα αυθεντικά χαρακτηριστικά τους: Αναγνωρίζουμε το πρώτο εκ δεξιών (οικία Γραμματικάκη) στη διασταύρωση Παλαιολόγου και Λυκούργου, που χτίστηκε κάπου στα 1885 και το άλλο στο βάθος (πίσω από τον φανοστάτη), Παλαιολόγου κι Ευαγγελιστρίας (οικία Βαλασοπούλου) με έτος ανέγερσης το 1865.

Μπροστά από τον φανοστάτη διακρίνεται ζωηρά μια σκαφτή “γράνα”, που, ελλείψει υπονόμων (κι αυτοί φτιάχτηκαν τη 10ετία του ’30 από τον Γκορτσολόγο) “έπιανε” τα νερά που κατέβαιναν από την σημερινή Λυκούργου και τα πήγαιναν ένας Θεός ξέρει πού.

Στο βάθος της Παλαιολόγου, εκεί που σήμερα είναι τα Γυμνάσια, διακρίνεται ένας λόφος με δεντράκια πάνω στην κορφή του, τον οποίο διασχίζει ο δρόμος προς το Γύθειο. Ο χωμάτινος αυτός λόφος, που οι σπαρτιάτες είχαν ονομάσει χάριν αστεϊσμού “Μετέωρα”, ισοπεδώθηκε τμηματικά στα κατοπινά χρόνια για να γίνει από τη μια μεριά, πρώτα, η επαγγελματική σχολή “Ιωάννου κι Αικατερίνης Γρηγορίου” (μετέπειτα Γυμνάσιο Θηλέων) και το Γυμνάσιο Αρρένων Σπάρτης από την άλλη.

Τα πεζοδρόμια της Παλαιολόγου ήταν κι αυτά αδιαμόρφωτα με μια σειρά καχεκτικά δεντράκια στο ρείθρο τους και κάποια καρότσια χαμάληδων του καιρού εκείνου αραγμένα δώθε – κείθε.

Στην εξαιρετική αυτή φωτογραφία που προέρχεται από τον ιστορικό φωτογραφικό οίκο Γεωργιάδη, δεσπόζει ο πανέμορφος, παλαιός, διπλός φανοστάτης. Ηλεκτρισμός δεν υπήρχε ακόμα στην πόλη και ο δήμος είχε τοποθετήσει σε κάποια κεντρικά σταυροδρόμια, όπως αυτό, φανοστάτες με λαδοφάναρα, τα οποία, υπάλληλοι του δήμου, οι φανοκόροι, φορτωμένοι τα σύνεργά τους, άναβαν ένα-ένα, όταν πλησίαζε να βραδιάσει. Η Σπάρτη “είδε φως” όταν η Ηλεκτρική Εταιρεία Σπάρτης των Αφών Παπαδολιά (επί δημαρχίας Ηλία Γκορτσολόγου), έδωσε ηλεκτρικό ρεύμα πρώτα στην πλατεία της Σπάρτης το 1925 και ύστερα ηλεκτροδότησε, το 1928, και τους δρόμους, τα εμπορικά καταστήματα και τα σπίτια της πόλης.

Σπάνια και νοσταλγική φωτογραφία της Σπάρτης, πριν από 115 χρόνια!!!

“Περπατάς στην πόλη κι αφήνεις τις σκέψεις να ξετυλίγονται. Εμφανίζονται πρόσωπα και συνωστίζονται στα συννεφάκια των σκέψεων. Οι συνειρμοί εντείνονται από τις στάσεις της διαδρομής σου: κτίρια, μαγαζιά, δέντρα, συναντήσεις, βόλτες, ραντεβού, ο εαυτός σου σε άλλες ηλικίες. Η μητέρα, ο φίλος, το σχολείο, η πόλη.”

Νίκος Βατόπουλος

*Ευχαριστώ τον καλό φίλο Τσαρούχα Σταύρο για την κοινοποίηση της φωτογραφίας.