Όταν εκποιήθηκε η πλατεία της Σπάρτης

άρθρο του Βαγγέλη Μητράκου


Μπορεί να καταμαρτυρούμε πολλά στη “βαυαροκρατία”, όμως οι βαυαροί και ο Όθωνας υπήρξαν για τη Σπάρτη πραγματικοί πνευματικοί πατέρες και ευεργέτες. Αν δεν είχαν περάσει αυτοί από την Ελλάδα, το πιθανότερο είναι ότι η Σπάρτη δεν θα υπήρχε σήμερα. Και δεν είναι μόνο που αποφάσισε ο Όθωνας να ιδρύσει στα 1834 μια πόλη που είχε εξαφανιστεί από προσώπου Ελλάδος, αλλά -παράλληλα- φρόντισε να την προικίσει και με ένα σχέδιο που ακόμα και σήμερα, παρ’ όλες τις εκάστοτε καταστρατηγήσεις που έχει υποστεί, εξακολουθεί να προκαλεί τον θαυμασμό.

Ένας από τους εμπνευσμένους και μακρόπνοους σχεδιασμούς των βαυαρών για τη νέα πόλη (πρωτεργάτης ο φημισμένος γερμανός αρχιτέκτονας Φρειδερίκος Στάουφερτ (F. Staufert)) ήταν και η πλατεία της Σπάρτης: Ήθελαν, οι βαυαροί, τα δυο πιο σπουδαία κτίρια της πόλης, το μουσείο και το δημαρχείο, να “βλέπουν” το ένα το άλλο, μέσα σε μια ενιαία, κεντρική, μεγάλη πλατεία, η οποία στο αρχικό σχέδιο δεν διακοπτόταν ούτε καν από την κεντρική λεωφόρο, τη σημερινή Κ. Παλαιολόγου.

Δυστυχώς, είκοσι περίπου χρόνια μετά από την ίδρυση της νέας πόλης, αυτή η μακρόπνοη και θεμελιώδης πρόβλεψη της μεγάλης κι ενιαίας κεντρικής πλατείας ακυρώθηκε. Ύστερα από αιτήματα του δήμου εκδόθηκε ο νόμος ΤΞΘ΄ της 27ης Σεπτεμβρίου 1856 και στη συνέχεια το βασιλικό διάταγμα της 30ής Οκτωβρίου 1856, που όριζαν ότι επί της πλατείας θα δημιουργούνταν δύο οικοδομικά τετράγωνα (εκεί που σήμερα περνά η Παλαιολόγου), τα οποία θα εκποιούνταν από τον δήμο Σπάρτης , προκειμένου με τα χρήματα της εκποίησης να κατασκευαστούν κοινωφελή ιδρύματα και να πραγματοποιηθούν έργα κοινής ωφέλεια!!!

Λίγα χρόνια μετά, όπως μαρτυρούν παλιές φωτογραφίες, το σχέδιο μπήκε σε εφαρμογή, τα δυο οικοδομικά τετράγωνα που δημιούργησε ο δήμος σε εφαρμογή του νόμου και του βασιλικού διατάγματος άρχισαν να εκποιούνται και να γεμίζουν με οικοδομές, η κεντρική πλατεία απέμεινε η μισή από την προβλεπόμενη και το μουσείο με το δημαρχείο σταμάτησαν, πλέον, να “βλέπονται”, σ’ αυτήν τη σημειολογική συνομιλία του χθες με το σήμερα, που είχαν οραματισθεί οι βαυαροί.

Και δεν είναι αυτό μόνο. Το 1893, με νέο διάταγμα του βασιλέως Γεωργίου επετράπη η οικοδόμηση διώροφων κτισμάτων σύμφωνα με τις διατάξεις του γενικού περί σχεδίων των πόλεων νόμου. Έτσι το εκποιημένο από τον δήμο Σπάρτης τμήμα της πλατείας γέμισε με διώροφες, τότε, οικοδομές. Τέλος, προκειμένου τα οικόπεδα να έχουν δύο όψεις, ο τότε δήμος Σπάρτης δημιούργησε και δύο δρόμους που δεν προβλέπονταν από το βαυαρικό σχέδιο πόλης, την οδό Λακεδαιμονίων Ν. Υόρκης (σήμερα πεζόδρομος στα ανατολικά της πλατείας από Ευαγγελιστρίας έως Λυκούργου) και Πλήθωνος Γεμιστού (στα δυτικά του μουσείου μπροστά από το κτίριο της φιλαρμονικής).

Μπορεί κανείς εύκολα να φανταστεί πώς θα ήταν το κέντρο και η πλατεία της Σπάρτης αν είχε προστατευθεί το αρχικό σχέδιο της πόλης. Κι αν δεν μπορεί κανείς να το φανταστεί, μπορεί να το δει στην εξαιρετική και ευφυή φωτογραφία – μοντάζ που δημιούργησε ο αείμνηστος σπαρτιάτης Ευπατρίδης Νίκος Γεωργιάδης, στον οποίο η Σπάρτη θα χρωστά (ισοβίως) τόσα πολλά, για την αγάπη και την πολύχρονη προσφορά του προς αυτήν.

Μπορεί, τέλος, να δει και τη φωτογραφία (τέλος 19ου – αρχές 20ού αι.) με τα σπίτια να γεμίζουν προοδευτικά τον χώρο μεταξύ μουσείου και δημαρχείου.

Σε μας, σήμερα, δεν μένει άλλο, παρά να κάνουμε τα λάθη του παρελθόντος διδάγματα για το παρόν και το μέλλον αυτής της πόλης που αγαπάμε.


*Τα στοιχεία του άρθρου προέρχονται από άρθρο ιδίου αντικειμένου στην εφ. “Λακωνικός Τύπος” του τ. δημάρχου Σπάρτης και “αθεράπευτου” σπαρτιάτη κ. Δημοσθένη Ματάλα.